واسطه‌گری بی‌ضابطه؛ زخمی کهنه بر پیکر کشاورزی مازندران

ساری گروه اقتصادی: مازندران به عنوان یکی از قطب‌های اصلی تولید محصولات کشاورزی کشور، سالانه میلیون‌ها تن انواع مرکبات، برنج، کیوی، سبزی و صیفی، گل و گیاه و محصولات باغی را روانه بازارهای داخلی و خارجی می‌کند. با وجود این ظرفیت کم‌نظیر، بسیاری از کشاورزان همچنان از پایین بودن درآمد و ناپایداری بازار گلایه دارند؛ مشکلی که یکی از مهم‌ترین عوامل آن، حضور گسترده واسطه‌ها و دلالان در زنجیره تولید تا مصرف است.

دلالی در ذات خود پدیده‌ای منفی نیست و در همه اقتصادهای دنیا، واسطه‌های رسمی بخشی از فرآیند توزیع را بر عهده دارند، اما زمانی که تعداد واسطه‌ها افزایش یافته و نقش آنها از تسهیل‌گری به سودجویی تغییر کند، تولیدکننده و مصرف‌کننده هر دو متضرر می‌شوند. در چنین شرایطی کشاورز محصول خود را با کمترین قیمت به فروش می‌رساند، در حالی که همان محصول با چند برابر قیمت به دست مصرف‌کننده می‌رسد.

در بسیاری از محصولات کشاورزی مازندران، فاصله قیمت مزرعه تا بازار نهایی گاهی به چند برابر می‌رسد. این اختلاف قیمت نه به دلیل افزایش کیفیت یا هزینه‌های واقعی حمل‌ونقل و بسته‌بندی، بلکه عمدتاً ناشی از حضور واسطه‌های متعدد در چرخه عرضه است. نتیجه این وضعیت، کاهش انگیزه تولیدکنندگان، بی‌ثباتی بازار و نارضایتی مصرف‌کنندگان است.

یکی از مهم‌ترین راهکارهای کاهش نقش دلالان، توسعه زنجیره ارزش کشاورزی است. زمانی که کشاورز تنها تولیدکننده نباشد و در فرآیندهایی مانند بسته‌بندی، فرآوری، برند‌سازی و عرضه مستقیم نیز مشارکت کند، سهم بیشتری از ارزش افزوده نصیب او خواهد شد. ایجاد تعاونی‌های قدرتمند، شرکت‌های بازاریابی کشاورزی و اتحادیه‌های تخصصی می‌تواند قدرت چانه‌زنی تولیدکنندگان را افزایش دهد.

راه‌اندازی بازارهای مستقیم از تولیدکننده به مصرف‌کننده نیز یکی دیگر از ابزارهای مؤثر برای کاهش واسطه‌گری است. بازارهای هفتگی، فروشگاه‌های عرضه مستقیم، سامانه‌های اینترنتی فروش محصولات کشاورزی و قراردادهای مستقیم میان کشاورزان و فروشگاه‌های زنجیره‌ای، تجربه‌ای موفق در بسیاری از کشورها بوده و می‌تواند در مازندران نیز با حمایت دولت و بخش خصوصی گسترش یابد.

شفاف‌سازی نظام قیمت‌گذاری نیز اهمیت فراوانی دارد. دسترسی کشاورزان به اطلاعات روز بازار، قیمت محصولات در استان‌های مختلف و وضعیت عرضه و تقاضا، قدرت تصمیم‌گیری آنان را افزایش می‌دهد. استفاده از سامانه‌های هوشمند اطلاع‌رسانی قیمت می‌تواند از سوءاستفاده برخی واسطه‌ها جلوگیری کند.

از سوی دیگر، توسعه صنایع تبدیلی و سردخانه‌ها نقش مهمی در کاهش وابستگی کشاورزان به دلالان دارد. بسیاری از تولیدکنندگان به دلیل فسادپذیری محصولات، ناچارند محصول خود را بلافاصله پس از برداشت و با هر قیمتی به فروش برسانند. افزایش ظرفیت نگهداری، فرآوری و بسته‌بندی این امکان را فراهم می‌کند که عرضه محصولات با مدیریت بیشتری انجام شود و کشاورز مجبور به فروش فوری نباشد.

حمایت نظام بانکی نیز در این میان ضروری است. بسیاری از کشاورزان به دلیل کمبود نقدینگی، پیش از برداشت محصول، آن را به واسطه‌ها پیش‌فروش می‌کنند. ارائه تسهیلات ارزان‌قیمت و سرمایه در گردش می‌تواند وابستگی تولیدکنندگان به این شیوه را کاهش دهد و امکان فروش محصول در زمان مناسب را فراهم کند.

البته حذف دلالان به معنای حذف کامل واسطه‌های قانونی و حرفه‌ای نیست، بلکه هدف، حذف واسطه‌های غیرضروری و سوداگرانی است که بدون ایجاد ارزش افزوده، سهم قابل توجهی از سود تولید را به خود اختصاص می‌دهند. شکل‌گیری شبکه‌های توزیع شفاف، رقابتی و قانونمند می‌تواند هم حقوق کشاورز را حفظ کند و هم دسترسی مصرف‌کننده به محصولات با قیمت مناسب را افزایش دهد.

کشاورزی مازندران امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند اصلاح ساختار بازار است. اگر زنجیره تولید تا مصرف کوتاه‌تر، شفاف‌تر و هوشمندتر شود، درآمد کشاورزان افزایش خواهد یافت، سرمایه‌گذاری در بخش کشاورزی رونق می‌گیرد و امنیت غذایی کشور نیز تقویت می‌شود. حذف واسطه‌های غیرضروری، توسعه تعاونی‌های تولیدی، بهره‌گیری از فناوری‌های نوین و حمایت از فروش مستقیم، می‌تواند کشاورزی مازندران را از چرخه سنتی و پرهزینه دلالی خارج کرده و زمینه را برای اقتصادی پایدار، رقابتی و سودآور فراهم سازد.