آتش در کمین منابع طبیعی مازندران؛ ضرورت تجهیز و آمادگی

ساری گروه اجتماعی: جنگل‌ها و مراتع مازندران از ارزشمندترین سرمایه‌های طبیعی کشور به شمار می‌روند. این عرصه‌ها علاوه بر نقش مهم در حفظ تنوع زیستی، تأمین آب، جلوگیری از فرسایش خاک، تعدیل آب‌وهوا و توسعه گردشگری، پشتوانه‌ای برای امنیت زیست‌محیطی شمال ایران هستند. با این حال، در سال‌های اخیر وقوع آتش‌سوزی‌های متعدد، به‌ویژه در فصل‌های گرم و خشک، این سرمایه ملی را بیش از گذشته در معرض تهدید قرار داده است؛ تهدیدی که مدیریت آن نیازمند برنامه‌ریزی، تجهیزات و مشارکت عمومی است.

بخش قابل توجهی از آتش‌سوزی‌های منابع طبیعی مازندران منشأ انسانی دارد. روشن کردن آتش توسط گردشگران، رها کردن ته‌سیگار، سوزاندن بقایای کشاورزی در حاشیه جنگل، فعالیت‌های عمرانی و حتی بی‌احتیاطی برخی بهره‌برداران، از مهم‌ترین عوامل بروز حریق هستند. در کنار این موارد، افزایش دما، کاهش رطوبت، خشکی پوشش گیاهی و وزش باد، سرعت گسترش آتش را چند برابر می‌کند و مهار آن را دشوارتر می‌سازد.

یکی از مهم‌ترین نیازهای استان، تجهیز یگان‌های حفاظت منابع طبیعی به امکانات و تجهیزات مدرن اطفای حریق است. خودروهای ویژه، دمنده‌های پیشرفته، مخازن سیار آب، تجهیزات انفرادی استاندارد، سامانه‌های ارتباطی و امکانات حمل‌ونقل مناسب در مناطق صعب‌العبور، نقش تعیین‌کننده‌ای در کاهش زمان واکنش و مهار آتش دارند. هر دقیقه تأخیر در رسیدن نیروهای عملیاتی می‌تواند به از بین رفتن هکتارها از جنگل و مرتع منجر شود.

پایش مستمر عرصه‌های طبیعی نیز از دیگر ضرورت‌هاست. استفاده از فناوری‌های نوین مانند تصاویر ماهواره‌ای، پهپادها، دوربین‌های پایش، سامانه‌های هشدار سریع و هوش مصنوعی می‌تواند نقاط مستعد حریق را شناسایی کرده و امکان واکنش سریع را فراهم کند. بسیاری از کشورها با بهره‌گیری از این فناوری‌ها توانسته‌اند خسارت آتش‌سوزی‌های جنگلی را به میزان قابل توجهی کاهش دهند.

آموزش و فرهنگ‌سازی نیز نباید نادیده گرفته شود. آگاهی‌بخشی به گردشگران، جوامع محلی، دامداران و کشاورزان درباره پیامدهای آتش‌سوزی و شیوه‌های پیشگیری، یکی از کم‌هزینه‌ترین و مؤثرترین راهکارهاست. نصب تابلوهای هشداردهنده در مناطق گردشگری، تولید محتوای آموزشی در رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی و اجرای برنامه‌های آموزشی در مدارس و روستاها می‌تواند نقش مهمی در کاهش خطاهای انسانی داشته باشد.

از سوی دیگر، مشارکت جوامع محلی و سازمان‌های مردم‌نهاد در مدیریت بحران اهمیت ویژه‌ای دارد. ساکنان روستاهای مجاور جنگل معمولاً نخستین افرادی هستند که از وقوع آتش مطلع می‌شوند. آموزش گروه‌های داوطلب محلی و تجهیز آنان به امکانات اولیه اطفای حریق، ضمن افزایش سرعت واکنش، از گسترش آتش تا رسیدن نیروهای تخصصی جلوگیری می‌کند.

هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول نیز یکی از الزامات مدیریت موفق حریق است. اداره‌کل منابع طبیعی، سازمان حفاظت محیط‌زیست، مدیریت بحران، آتش‌نشانی، هلال‌احمر، نیروهای نظامی و انتظامی، شهرداری‌ها و دهیاری‌ها باید با برنامه‌ای واحد و از پیش تعیین‌شده عمل کنند. برگزاری مانورهای مشترک، تدوین دستورالعمل‌های عملیاتی و ایجاد سامانه فرماندهی واحد می‌تواند از موازی‌کاری و اتلاف زمان جلوگیری کند.

در کنار اقدامات عملیاتی، برخورد قانونی با عاملان آتش‌سوزی‌های عمدی یا ناشی از سهل‌انگاری نیز ضروری است. اجرای دقیق قوانین بازدارنده و مطالبه خسارت از متخلفان، علاوه بر حفظ حقوق عمومی، می‌تواند نقش مؤثری در کاهش تخلفات داشته باشد.

در نهایت باید پذیرفت که حفاظت از منابع طبیعی تنها وظیفه یک دستگاه اجرایی نیست، بلکه مسئولیتی همگانی است. جنگل‌های هیرکانی مازندران میراثی چند میلیون ساله هستند که احیای هر بخش از آن پس از وقوع آتش‌سوزی ممکن است ده‌ها سال زمان ببرد. بنابراین، سرمایه‌گذاری در پیشگیری، تجهیز نیروهای امدادی، بهره‌گیری از فناوری‌های نوین و جلب مشارکت مردم، نه یک هزینه، بلکه سرمایه‌گذاری برای حفظ امنیت زیست‌محیطی، اقتصادی و اجتماعی نسل‌های آینده است. هر اقدامی که زمان کشف و مهار آتش را کاهش دهد، در واقع گامی مؤثر برای صیانت از یکی از ارزشمندترین ذخایر طبیعی ایران خواهد بود.