بارش‌های فشرده، هشدار تازه برای منابع آب مازندران

ساری گروه اجتماعی: مازندران در سال‌های اخیر با پدیده‌ای مواجه شده است که دیگر نمی‌توان آن را صرفاً با عنوان «افزایش یا کاهش بارندگی» توضیح داد. مسئله اصلی، تغییر در الگوی زمانی، شدت و نحوه توزیع بارش‌ها است؛ بارش‌هایی که ممکن است در گذشته طی ماه‌ها و فصل‌های مختلف توزیع می‌شدند، اکنون گاه در فاصله‌ای کوتاه و با شدت بالا رخ می‌دهند. این تغییر، معادله مدیریت منابع آب در استان را پیچیده‌تر کرده و نشان می‌دهد الگوهای تاریخی به‌تنهایی برای تصمیم‌گیری‌های امروز کافی نیستند.

اهمیت این مسئله برای مازندران از آنجا بیشتر می‌شود که استان هم‌زمان با چند واقعیت متضاد روبه‌رو است: از یک سو بارش‌های شدید و سیلابی می‌تواند خسارت‌های گسترده‌ای به زیرساخت‌ها، کشاورزی، راه‌ها و سکونتگاه‌ها وارد کند و از سوی دیگر، فاصله میان دوره‌های بارندگی می‌تواند زمینه‌ساز کم‌آبی و کاهش ذخایر آب شود. بنابراین، دیگر نمی‌توان مدیریت آب را صرفاً بر مبنای این تصور سنتی بنا کرد که «استان پربارش است و مشکل آب ندارد».

نخستین ضرورت، بازنگری در مدل‌های پیش‌بینی و تصمیم‌گیری است. داده‌های گذشته همچنان ارزشمندند، اما نمی‌توان آنها را تنها مبنای پیش‌بینی آینده قرار داد. مدل‌های جدید باید متغیرهایی مانند تغییرات اقلیمی، شدت بارش، تغییر کاربری اراضی، رشد جمعیت، مهاجرت، توسعه شهری، نیازهای کشاورزی و تغییرات اقتصادی را هم‌زمان در نظر بگیرند.

این تغییر رویکرد باید از مدیریت واکنشی به سمت مدیریت پیش‌نگر حرکت کند؛ یعنی به جای آنکه پس از وقوع سیلاب درباره خسارت‌ها تصمیم‌گیری شود، پیش از وقوع حادثه، مناطق پرخطر شناسایی، مسیرهای عبور آب آزاد و ظرفیت زیرساخت‌ها ارزیابی شود.

یکی از مهم‌ترین ضرورت‌ها، تغییر نگاه از مدیریت صرف سیلاب به مدیریت چرخه کامل آب است. بارش شدید اگر تنها به روان‌آب تبدیل شود، هم‌زمان می‌تواند تهدید و فرصت باشد. بخش مهمی از سیاست‌گذاری باید بر هدایت، ذخیره‌سازی و تغذیه منابع آب زیرزمینی متمرکز شود تا آب بارندگی‌های شدید به جای خروج سریع از استان، تا حد امکان در چرخه طبیعی و اقتصادی استان باقی بماند.

در این مسیر، احیای آبخوان‌ها، توسعه روش‌های آبخیزداری، تقویت پوشش گیاهی، ایجاد سازوکارهای مناسب برای کنترل روان‌آب و بازنگری در ظرفیت مخازن و شبکه‌های انتقال آب اهمیت پیدا می‌کند.

رودخانه‌ها؛ خط قرمز مدیریت سرزمین

تغییر الگوی بارش زمانی به بحران تبدیل می‌شود که با تغییر کاربری اراضی و ساخت‌وساز در حریم رودخانه‌ها همراه شود. هرچه شدت بارش افزایش یابد، حساسیت نسبت به تجاوز به بستر و حریم رودخانه‌ها نیز باید بیشتر شود.

در واقع، بخشی از خسارت‌های سیلاب صرفاً محصول بارش نیست؛ بلکه نتیجه تصمیم‌های انسانی در نحوه استقرار جمعیت، ساخت‌وساز و تغییر کاربری زمین است. بنابراین، مدیریت سیلاب بدون اصلاح سیاست‌های شهرسازی و مدیریت زمین، اقدامی ناقص خواهد بود.

ضرورت دیگر، بازنگری در الگوی کشاورزی مازندران است. تغییر زمان و شدت بارش می‌تواند تقویم کشت، نیاز آبی محصولات و حتی میزان خسارت‌پذیری مزارع را تغییر دهد. کشاورزی آینده استان باید بر پایه داده‌های اقلیمی جدید، الگوی مصرف آب و انتخاب محصولات سازگارتر با شرایط اقلیمی طراحی شود.

هم‌زمان، توسعه سامانه‌های آبیاری نوین و کاهش هدررفت آب باید به یک اولویت جدی تبدیل شود؛ زیرا افزایش بارش‌های مقطعی لزوماً به معنای افزایش پایدار منابع آب قابل استفاده نیست.

مازندران برای عبور از این وضعیت به یک سامانه یکپارچه داده‌های آب، اقلیم، جمعیت و اقتصاد نیاز دارد. اطلاعات هواشناسی، منابع آب، کشاورزی، تغییرات کاربری زمین و خسارت‌های اقتصادی باید در یک نظام تصمیم‌گیری مشترک قرار گیرد.

در این میان، دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی نباید صرفاً در زمان بحران مورد استفاده قرار گیرند. همکاری مستمر میان دستگاه‌های اجرایی، دانشگاه‌ها و پژوهشگران می‌تواند به طراحی مدل‌های بومی برای پیش‌بینی سیلاب، خشکسالی و نیاز آبی استان کمک کند.

مسئله اصلی مازندران دیگر فقط «بارندگی شدید» نیست؛ بلکه تغییرپذیری اقلیم و افزایش عدم‌قطعیت است. در چنین شرایطی، مدیریت منابع آب باید از یک ساختار بخشی و واکنشی به سمت حکمرانی یکپارچه و آینده‌نگر حرکت کند.

مازندران به جای آنکه صرفاً برای سیلاب بعدی آماده شود، باید خود را برای مجموعه‌ای از سناریوهای متفاوت اقلیمی آماده کند؛ از بارش‌های بسیار شدید و کوتاه‌مدت گرفته تا دوره‌های کم‌بارشی و خشکسالی. اگر این تغییر نگاه اتفاق نیفتد، هر بارش شدید می‌تواند دوباره به یک صورت‌حساب سنگین اقتصادی و اجتماعی تبدیل شود.

بنابراین، مهم‌ترین پیام الگوی جدید بارش برای مازندران این است: مسئله فقط بیشتر یا کمتر شدن باران نیست؛ مسئله این است که باران چگونه می‌بارد، کجا می‌بارد، با چه شدتی می‌بارد و استان چگونه خود را برای آن آماده کرده است. پاسخ به این پرسش‌ها، آینده امنیت آبی و تاب‌آوری مازندران را تعیین خواهد کرد.