حرف بررسی کرد

از باران تا بحران؛ روایت تکراری آب‌گرفتگی در شهرهای مازندران

ساری گروه اجتماعی: بارش‌های پاییزی در مازندران هر سال با تکرار یک سناریوی نگران‌کننده همراه است؛ آب‌گرفتگی معابر، طغیان رودخانه‌ها، تخریب زیرساخت‌ها و گرفتار شدن شهروندان در سیلاب‌هایی که گاه با چند ساعت بارندگی آغاز می‌شوند. استانی که به‌واسطه موقعیت جغرافیایی و اقلیم پربارش خود همواره در معرض مخاطرات طبیعی قرار دارد، همچنان با ضعف‌های جدی در مدیریت روان‌آب‌های شهری و آمادگی زیرساختی مواجه است.

ساری گروه اجتماعی: بارش‌های پاییزی در مازندران هر سال با تکرار یک سناریوی نگران‌کننده همراه است؛ آب‌گرفتگی معابر، طغیان رودخانه‌ها، تخریب زیرساخت‌ها و گرفتار شدن شهروندان در سیلاب‌هایی که گاه با چند ساعت بارندگی آغاز می‌شوند. استانی که به‌واسطه موقعیت جغرافیایی و اقلیم پربارش خود همواره در معرض مخاطرات طبیعی قرار دارد، همچنان با ضعف‌های جدی در مدیریت روان‌آب‌های شهری و آمادگی زیرساختی مواجه است.

پاییز برای مازندران فقط فصل تغییر رنگ درختان و آغاز بارش‌های فصلی نیست؛ این فصل در سال‌های اخیر به دوره‌ای پراسترس برای شهروندان و مدیران شهری تبدیل شده است. بارش‌های نسبتاً شدید در مدت‌زمان کوتاه، در بسیاری از شهرهای استان به آب‌گرفتگی خیابان‌ها، اختلال در تردد، ورود آب به واحدهای مسکونی و تجاری و در مواردی بروز خسارت‌های جدی منجر می‌شود. اتفاقاتی که نشان می‌دهد مسئله سیلاب شهری در مازندران دیگر یک حادثه مقطعی و غیرقابل پیش‌بینی نیست، بلکه به یکی از چالش‌های تکرارشونده مدیریت شهری تبدیل شده است.

مازندران به دلیل برخورداری از رودخانه‌های متعدد، شیب جغرافیایی در بخش‌های کوهستانی، تراکم سکونتگاه‌ها در نواحی جلگه‌ای و بارش‌های قابل‌توجه، از جمله استان‌های مستعد وقوع سیلاب به شمار می‌رود. در چنین شرایطی، توسعه شهری بدون توجه کافی به ظرفیت طبیعی زمین برای جذب و هدایت آب، می‌تواند پیامدهای بارندگی را تشدید کند. افزایش سطوح آسفالته و بتنی، کاهش فضاهای نفوذپذیر، ساخت‌وساز در حریم رودخانه‌ها و مسیل‌ها و تغییر مسیر طبیعی جریان آب، از جمله عواملی هستند که می‌توانند شهرها را در برابر بارش‌های شدید آسیب‌پذیرتر کنند.

در کنار عوامل طبیعی، ضعف در زیرساخت‌های مدیریت آب‌های سطحی نیز سهم مهمی در شکل‌گیری بحران دارد. بسیاری از شبکه‌های جمع‌آوری آب‌های سطحی متناسب با توسعه کالبدی شهرها گسترش نیافته‌اند. در برخی مناطق، کانال‌ها و آبروها ظرفیت لازم برای انتقال حجم بالای روان‌آب را ندارند و انسداد مسیرهای هدایت آب بر اثر انباشت زباله، رسوبات و نخاله‌های ساختمانی، شرایط را دشوارتر می‌کند. نتیجه آن است که بارندگی‌ای که باید از طریق شبکه‌های زهکشی مدیریت شود، به معضلی برای زندگی روزمره شهروندان تبدیل می‌شود.

البته نمی‌توان تمام مسئولیت را متوجه شهرداری‌ها دانست. مدیریت سیلاب شهری نیازمند همکاری مجموعه‌ای از دستگاه‌ها، از مدیریت بحران و شرکت آب منطقه‌ای گرفته تا منابع طبیعی، راه و شهرسازی و دستگاه‌های خدمات‌رسان است. ساماندهی رودخانه‌ها، صیانت از حریم و بستر آن‌ها، اصلاح نقاط حادثه‌خیز، لایروبی اصولی مسیل‌ها و ایجاد شبکه‌های کارآمد جمع‌آوری آب‌های سطحی، اقداماتی هستند که باید در قالب برنامه‌ای هماهنگ و بلندمدت دنبال شوند.

نکته مهم دیگر، فاصله میان مدیریت پیشگیرانه و مدیریت واکنشی است. در بسیاری از مواقع، پس از وقوع سیلاب، گروه‌های امدادی و خدمات شهری برای تخلیه آب، بازگشایی معابر و کمک به شهروندان وارد عمل می‌شوند؛ اما پرسش اساسی این است که چرا نقاط حادثه‌خیز پیش از آغاز فصل بارندگی شناسایی و اصلاح نمی‌شوند؟ چرا برخی معابر و محله‌ها هر سال با نخستین بارش‌های جدی دوباره درگیر آب‌گرفتگی می‌شوند؟ تکرار این حوادث نشان می‌دهد اقدامات مقطعی و عملیات امدادی، به‌تنهایی نمی‌توانند جایگزین برنامه‌ریزی زیرساختی شوند.

از سوی دیگر، تغییرات اقلیمی و افزایش احتمال وقوع بارش‌های حدی، ضرورت بازنگری در استانداردهای طراحی و توسعه شهری را دوچندان کرده است. شهرهای مازندران باید بر اساس شرایط جدید اقلیمی و نه صرفاً الگوهای گذشته توسعه یابند. طراحی شبکه‌های دفع آب‌های سطحی، ایجاد فضاهای سبز نفوذپذیر، استفاده از زیرساخت‌های سبز شهری، حفاظت از آبراهه‌های طبیعی و جلوگیری از ساخت‌وساز در حریم رودخانه‌ها باید به اولویت‌های مدیریت شهری تبدیل شود.

سیلاب‌های پاییزی مازندران را نمی‌توان صرفاً به پای طبیعت و بارندگی نوشت. طبیعت ممکن است باران را رقم بزند، اما میزان خسارت تا حد زیادی به کیفیت برنامه‌ریزی، آمادگی زیرساخت‌ها و عملکرد مدیریت شهری بستگی دارد. تداوم آب‌گرفتگی‌ها و خسارت‌های مشابه در شهرهای استان، هشداری جدی برای مدیرانی است که باید از مدیریت بحران پس از حادثه به سمت مدیریت خطر پیش از وقوع حرکت کنند.

مازندران برای عبور از پاییزهای سیلابی، بیش از هر چیز به یک برنامه جامع مدیریت روان‌آب‌های شهری نیاز دارد؛ برنامه‌ای مبتنی بر شناخت دقیق نقاط پرخطر، تخصیص اعتبار پایدار، هماهنگی دستگاه‌های مسئول و نظارت مستمر بر اجرای طرح‌ها. در غیر این صورت، هر پاییز با نخستین موج بارندگی، همان پرسش تکراری در برابر مدیران و شهروندان قرار خواهد گرفت: چرا باران می‌بارد، اما شهرها برای عبور از آن آماده نیستند؟