تاب آوری ملی و مدیریت بحران

اسدالله نوائی: مفاهیم تاب آوری ملی (National Resilience) و مدیریت بحران (Crisis Management) دو مفهوم مکمل یکدیگر هستند که در علوم سیاسی، مدیریت شهری و جامعه شناسی با هم پیوند خورده اند. اگر مدیریت بحران را « اقدام در لحظه حادثه» بدانیم، تاب آوری را « آمادگی ساختاری و روانی برای بازگشت به حالت عادی» می دانیم.

تاب آوری ملی مفهومی بسیار گسترده تر از مدیریت بحران است. مدیریت بحران بیشتر بر «کنترل حادثه» تمرکز دارد، اما تاب آوری بر« توانایی سیستم برای بقا و تحول» تمرکز می کند. یک ملت تاب آور؛ ملتی است که نه تنها در برابر بحران ها نمی شکند، بلکه پس از برخورد با آنها قوی تر از قبل بر می گردد.

تاب آوری ملی به معنای توانایی یک کشور در مقابله با چالش‌ها و بحران‌ها، حفظ ثبات اجتماعی، اقتصادی و سیاسی، و بازسازی سریع پس از وقوع حوادث غیرمترقبه است. این مفهوم شامل ظرفیت جامعه برای بازسازی، تطبیق و پیشرفت در برابر مشکلاتی مانند بلایای طبیعی، بحران‌های اقتصادی و اجتماعی، زیست محیطی، فناوری و تهدیدات امنیتی است.

تاب آوری ملی به عوامل مختلفی بستگی دارد؛ از جمله زیرساخت های قوی، نظام‌های اجتماعی و اقتصادی پایدار، همبستگی فرهنگی-آموزشی و تاب‌آوری حکمرانی- سیاسی. از این رو تقویت توانایی های ملی نیازمند همکاری بین دولت، بخش خصوصی و جامعه مدنی است تا بتوان به بهترین نحو ممکن به بحران‌ها پاسخ داد و از آنها عبور کرد.

تاب آوری ملی یک مفهوم چند بُعدی است که برای مقابله با چالش‌های جهانی ضروری است. تاب‌آوری ملی به ظرفیت و توانایی یک کشور در پیش‌بینی، جذب، انطباق و بازیابی مؤثر از شوک‌ ها و فشارهای داخلی و خارجی اطلاق می‌شود، به گونه‌ای که ساختارهای اساسی و کارکردهای حیاتی خود را حفظ کرده و حتی پس از بحران، قوی‌تر از قبل به مسیر توسعه ادامه دهد. اهمیت تاب‌آوری ملی را می‌توان در چند حوزه کلیدی خلاصه کرد:

*تضمین امنیت و ثبات: یک کشور تاب‌آور در برابر تهدیدات امنیتی، اقتصادی و اجتماعی مقاومتر است و می‌تواند ثبات داخلی خود را بهتر حفظ کند.

*حفظ رفاه عمومی: توانایی در ارائه خدمات حیاتی (مانند بهداشت، انرژی و آب) در شرایط بحرانی، مستقیماً با سلامت و رفاه شهروندان در ارتباط است.

*پایداری اقتصادی: اقتصادی که بتواند شوک ‌های مالی را جذب کرده و به سرعت بهبود یابد، زمینه را برای رشد پایدار و بلندمدت فراهم می‌کند.

*افزایش اعتبار بین‌المللی: کشورهایی که از ثبات و قابلیت پیش‌بینی بالاتری برخوردارند، شرکای قابل اعتمادتری در عرصه جهانی محسوب می‌شوند.

از آن طرف؛ مدیریت بحران، یکی از ابزارهای اصلی برای رسیدن به تاب آوری است. بدون مدیریت بحران خوب، تاب آوری وجود نخواهد داشت؛ اما مدیریت بحران به تنهایی کافی نیست. برای مثال، یک دولت می تواند یک آتش سوزی را به خوبی مدیریت کند (مدیریت بحران)، اما اگر، شهر از قبل با مصالح مقاوم ساخته نشده باشد یا مردم با هم متحد نباشند، آن جامعه «تاب آور» نیست.

تاب آوری ملی و مدیریت بحران ارتباطی متقابل و مکمل دارند. کشوری که دارای زیرساخت های قوی،  سرمایه اجتماعی بالا و نهادهای کارآمد باشد، در برابر بحران ها عملکرد بهتری خواهد داشت. از سوی دیگر، مدیریت بحران مؤثر می تواند موجب افزایش اعتماد عمومی، ارتقای تجربه سازمانی و تقویت تاب آوری ملی شود. به عبارت دیگر، تاب آوری ملی؛ زمینه ساز مدیریت بحران موفق است و مدیریت بحران نیز به تقویت تاب آوری کمک می کند. هرچه برنامه ریزی و آمادگی بیشتر باشد، کشور توانایی بالاتری در کاهش خسارات و بازگشت سریع به وضعیت عادی خواهد داشت.

اگر بخواهیم رابطه میان تاب آوری ملی و مدیریت بحران را در یک عبارت خلاصه کنیم باید گفت: مدیریت بحران؛ ابزار و فرآیند است، در حالی که تاب آوری ملی؛ هدف و ظرفیت نهایی است. این دو مفهوم از هم جدا نیستند، بلکه مانند دو لایه از یک سپر دفاعی عمل می کنند که یکی (مدیریت بحران) بر جنبه های عملیاتی و دیگری (تاب آوری) بر جنبه های ساختاری تمرکز دارد. ارتباط این دو در طول زمان به شکل زیر تغییر می کند:

*پیش از بحران (آمادگی): مدیریت بحران بر طرح ریزی و سناریوها تمرکز دارد، اما تاب آوری بر ساختن زیرساخت های مقاوم (مانند ذخایر استراتژیک، تنوع اقتصادی و انسجام اجتماعی) تمرکز می کند.

*در حین بحران (واکنش): مدیریت بحران به اوج فعالیت خود می رسد (کنترل آتش، نجات جان ها). در این مرحله، تاب آوری نقش شوک گیر (Shock Absorber) را بازی می کند؛ یعنی هرچه تاب آوری بیشتر باشد، ضربه بحران به هسته اصلی ملت آسیب کمتری می زند.

*پس از بحران (بازیابی): مدیریت بحران به مرحله پاکسازی و بازسازی می رسد، اما تاب آوری به مرحله ارتقاء  (Build Back better) وارد می شود؛ یعنی استفاده از تجربه بحران برای قوی تر شدن ساختارها.

اما ارتباط این دو در سطح اجرا به شکل زیر تغییر می کند:

*مدیریت بحران معمولاً یک رویکرد عمودی و سلسله مراتبی دارد: یعنی دستورات از بالا (دولت/ ستاد مدیریت بحران) به پایین (نیروهای امدادی/ مردم) جاری می شود تا بحران مهار شود.

*تاب آوری ملی یک رویکرد افقی و شبکه ای دارد: یعنی تاب آوری در تمام لایه های جامعه (خانواده، محله، کارخانه، سازمان، دولت) پخش شده است. یک ملت تاب آور،  لایه های افقی بسیار قوی و متصل به هم دارد که حتی اگر زنجیره عمودی (دولت) موقتاً دچار اختلال شود، جامعه از هم نمی پاشد. در نهایت می توان چنین بیان کرد که اگر مدیریت بحران را مبارزه با بحران بدانیم، تاب آوری را آمادگی برای زندگی در دنیای پُر از بحران می دانیم.