ناقوس خطر در سواحل خزر؛ چرا باید با پلاستیک بجنگیم؟

ساری گروه اجتماعی: دریای خزر، به عنوان یکی از بزرگ‌ترین پهنه‌های آبی بسته جهان، نه تنها یک منبع حیاتی برای تامین نیازهای اقتصادی و زیست‌محیطی کشورهای ساحلی است، بلکه میراثی طبیعی است که اکنون با تهدیدی خاموش اما مرگبار روبروست: «سرازیر شدن موج‌های پلاستیکی». خبر اخیر سازمان حفاظت محیط‌زیست درباره اجرای پروژه‌های کاهش پسماند پلاستیکی در سه استان شمالی ایران، گامی ضروری است، اما برای درک اهمیت این اقدام، باید نگاهی عمیق‌تر به ابعاد این بحران داشته باشیم.

مشکل پلاستیک در سواحل خزر تنها یک مسئله «زیبایی‌شناختی» یا کثیف بودن ساحل نیست؛ بلکه یک بحران اکولوژیک است. پلاستیک‌ها برخلاف مواد آلی، تجزیه نمی‌شوند، بلکه به قطعات کوچک‌تری به نام «میکروپلاستیک» تبدیل می‌شوند. این ذرات ریز، وارد زنجیره غذایی ماهی‌ها و موجودات دریایی شده و در نهایت از طریق مصرف مواد غذایی، به بدن انسان باز می‌گردند. بنابراین، هر تکه پلاستیکی که در سواحل خزر رها می‌شود، در واقع در حال مسموم کردن سفره‌های غذایی ماست.

نکته کلیدی در طرح‌های جدید سازمان محیط‌زیست، تاکید بر «مشارکت جوامع محلی و بخش خصوصی» است. چرا این موضوع حیاتی است؟ زیرا نظارت دولتی به تنهایی نمی‌تواند جلوی تخریب محیط زیست را بگیرد. زمانی که مردم محلی و کسب‌وکارهای ساحلی، خود را «مالک» و «پاسبان» این محیط بدانند و از طریق راهکارهای خلاقانه (مانند جایگزینی پلاستیک با مواد زیست‌تخریب‌پذیر یا سیستم‌های جمع‌آوری هوشمند)، در این طرح‌ها سهیم شوند، اثرگذاری پروژه از یک اقدام موقتی به یک فرهنگ پایدار تبدیل خواهد شد.

برخلاف اقیانوس‌ها، خزر یک دریاچه عظیم و بسته است. این یعنی هر آلودگی که وارد آن شود، سال‌ها در همان محیط می‌ماند و راه خروجی ندارد. تجمع پلاستیک‌ها در سواحل، باعث تخریب زیستگاه‌های حساس، خفگی گونه‌های نادر دریایی و کاهش کیفیت آب می‌شود. اجرای ۳ طرح تخصصی در هر استان ساحلی، پاسخی به این نیاز است تا با توجه به ویژگی‌های اقلیمی و جغرافیایی هر منطقه، بهینه‌ترین روش‌های مقابله با پسماندها به کار گرفته شود.

همان‌طور که در خبر اشاره شد، این پروژه‌ها در راستای همکاری‌های مشترک کشورهای ساحلی خزر است. آلودگی مرز نمی‌شناسد؛ پلاستیکی که در یک ساحل رها می‌شود، ممکن است با جریان‌های آبی به سواحل کشور دیگری منتقل شود. لذا، این هم‌گرایی منطقه‌ای، تنها راه نجات این پهنه آبی است.

پویش «نه به پلاستیک» و اجرای پروژه‌های کاهش پسماند، صرفاً یک اقدام اداری نیست، بلکه یک «ضرورت بقا» است. اگر امروز به جای نگاه ساده‌انگارانه، نگاهی سخت‌گیرانه و خلاقانه به مدیریت پسماندها داشته باشیم، می‌توانیم از تبدیل شدن سواحل خزر به «قبرستان پلاستیکی» جلوگیری کنیم. زمان آن رسیده که هر شهروند ساحلی، خود را سرباز محیط‌زیست بداند تا نسل‌های آینده نیز بتوانند از زیبایی و سلامت این دریا بهره‌مند شوند.