شالیزارهای شعله‌ور؛ هزینه بی‌توجهی به مدیریت بقایای کشاورزی

ساری گروه اجتماعی:هر سال با پایان فصل برداشت برنج، صحنه‌ای تکراری در بسیاری از شالیزارهای مازندران دیده می‌شود؛ دود غلیظی که از آتش زدن کاه و کلش به آسمان برمی‌خیزد و هوای روستاها و شهرهای اطراف را تحت تأثیر قرار می‌دهد. اگرچه برخی کشاورزان این روش را سریع‌ترین و کم‌هزینه‌ترین راه برای پاکسازی زمین و آماده‌سازی کشت بعدی می‌دانند، اما در روزهای گرم و شرجی تابستان، این اقدام می‌تواند به تهدیدی جدی برای محیط زیست، سلامت مردم و حتی منابع طبیعی تبدیل شود.

شرایط اقلیمی مازندران در تابستان، به‌ویژه همزمان با افزایش دما، وزش بادهای محلی و کاهش رطوبت سطحی پوشش گیاهی در برخی مناطق، احتمال گسترش آتش را افزایش می‌دهد. کافی است شعله‌ای از یک شالیزار به حاشیه جاده، باغ یا پوشش گیاهی اطراف سرایت کند تا حادثه‌ای گسترده رقم بخورد. در سال‌های گذشته نیز بارها آتش‌سوزی در اراضی کشاورزی به جنگل‌ها، مراتع و باغات مجاور سرایت کرده و خسارت‌های سنگینی به جا گذاشته است.

اما پرسش اساسی این است که مسئولیت پیشگیری از این اتفاق بر عهده چه نهادی است؟

واقعیت آن است که این مسئولیت میان چند دستگاه تقسیم شده و بدون هماهنگی میان آنها، مدیریت این معضل امکان‌پذیر نخواهد بود. نخستین مسئولیت متوجه خود کشاورزان است. بر اساس قوانین و مقررات زیست‌محیطی، آتش زدن بقایای گیاهی اقدامی زیان‌بار محسوب می‌شود و بهره‌برداران باید از روش‌های جایگزین برای مدیریت بقایای محصول استفاده کنند. کاه و کلش می‌تواند به جای سوختن، به خاک بازگردانده شود، به کمپوست تبدیل شود یا به عنوان خوراک دام و ماده اولیه صنایع مختلف مورد استفاده قرار گیرد.

در کنار کشاورزان، سازمان جهاد کشاورزی نیز نقش مهمی در آموزش، ترویج و معرفی روش‌های نوین مدیریت بقایای گیاهی دارد. اگر کشاورز به تجهیزات خردکن بقایا، ماشین‌آلات مناسب یا تسهیلات لازم دسترسی نداشته باشد، طبیعی است که همچنان به روش سنتی آتش زدن روی بیاورد. بنابراین توسعه مکانیزاسیون و حمایت از کشاورزان، بخشی از راه‌حل این مشکل است.

اداره کل حفاظت محیط زیست نیز وظیفه نظارت بر اجرای قوانین زیست‌محیطی و برخورد با تخلفات را بر عهده دارد. آتش زدن بقایای کشاورزی علاوه بر تولید حجم زیادی از ذرات معلق و گازهای آلاینده، موجب از بین رفتن موجودات مفید خاک، کاهش مواد آلی و افت حاصلخیزی زمین می‌شود. این اقدام در بلندمدت به کاهش کیفیت خاک و افزایش نیاز به مصرف کودهای شیمیایی منجر خواهد شد.

از سوی دیگر، اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری، به‌ویژه در اراضی مجاور جنگل‌ها و مراتع، وظیفه دارد با پایش مستمر، اطلاع‌رسانی و استقرار نیروهای حفاظتی از سرایت آتش به عرصه‌های ملی جلوگیری کند. در بسیاری از موارد، یک آتش کوچک در مزرعه می‌تواند به آتش‌سوزی گسترده جنگلی تبدیل شود که مهار آن روزها زمان و میلیاردها تومان هزینه در بر داشته باشد.

فرمانداری‌ها، دهیاری‌ها و شوراهای اسلامی روستاها نیز در این میان نقش تعیین‌کننده‌ای دارند. اطلاع‌رسانی محلی، هماهنگی میان دستگاه‌ها، آموزش عمومی و استفاده از ظرفیت رسانه‌های محلی می‌تواند در کاهش این پدیده مؤثر باشد. همچنین سازمان آتش‌نشانی و مدیریت بحران باید در روزهای پرخطر با آمادگی کامل، تجهیزات و نیروهای خود را در مناطق حساس مستقر کنند.

کارشناسان معتقدند برخورد صرفاً قضایی با کشاورزان نمی‌تواند این مشکل را حل کند. تا زمانی که روش‌های جایگزین، امکانات فنی و حمایت‌های اقتصادی فراهم نشود، انتظار حذف کامل این رفتار واقع‌بینانه نیست. تجربه بسیاری از کشورها نشان می‌دهد که ترکیب آموزش، مشوق‌های اقتصادی، مکانیزاسیون و نظارت مستمر، موفق‌ترین راهکار برای مدیریت بقایای کشاورزی است.

در نهایت، آتش زدن کاه و کلش تنها یک اقدام فردی نیست؛ موضوعی است که با سلامت عمومی، حفاظت از منابع طبیعی، کیفیت خاک، ایمنی جاده‌ها و حتی اقتصاد کشاورزی ارتباط مستقیم دارد. مسئولیت پیشگیری از این پدیده بر دوش همه بازیگران این حوزه است؛ از کشاورز و دستگاه‌های اجرایی گرفته تا نهادهای نظارتی و رسانه‌ها. تنها با همکاری و برنامه‌ریزی منسجم می‌توان از تکرار دودی که هر سال بر فراز شالیزارهای مازندران دیده می‌شود، جلوگیری کرد و کشاورزی استان را به سمت شیوه‌هایی پایدارتر و سازگارتر با محیط زیست هدایت کرد.