قطار توسعه ریلی مازندران در ایستگاه مطالعات متوقف می‌ماند؟

ساری گروه اجتماعی: قرار گرفتن طرح جامع توسعه ریلی مازندران در مرحله نهایی تدوین قرارداد مشاور، اگرچه می‌تواند نقطه شروعی برای بازنگری در آینده حمل‌ونقل استان باشد، اما به‌تنهایی به معنای نزدیک شدن به اجرای پروژه‌های ریلی نیست. مازندران سال‌هاست با مجموعه‌ای از چالش‌های حمل‌ونقلی دست‌وپنجه نرم می‌کند؛ از ترافیک سنگین محورهای مواصلاتی و فشار سفرهای گردشگری گرفته تا محدودیت جابه‌جایی کالا، فرسودگی برخی زیرساخت‌ها و وابستگی گسترده به حمل‌ونقل جاده‌ای. در چنین شرایطی، توسعه شبکه ریلی نه یک انتخاب تشریفاتی، بلکه ضرورتی برای بازتعریف نظام حمل‌ونقل و توسعه اقتصادی استان است.

اهمیت خبر اخیر بیش از آنکه در انتخاب مشاور و نهایی شدن قرارداد تدوین طرح جامع خلاصه شود، در توجه به دو محور راهبردی نهفته است؛ اتصال غرب به شرق مازندران و برقراری ارتباط ریلی با استان‌های همجوار. این دو محور می‌توانند در صورت مطالعه دقیق و اجرای هدفمند، ساختار جابه‌جایی مسافر و کالا را در استانی که ظرفیت‌های بندری، صنعتی، کشاورزی و گردشگری آن در پهنه‌ای گسترده پراکنده شده‌اند، متحول کنند.

مازندران از نظر جغرافیای اقتصادی، استانی یکپارچه اما با نیازهای متنوع حمل‌ونقلی است. بخش مهمی از فعالیت‌های اقتصادی در نواحی مختلف استان توزیع شده و بنادر، شهرک‌های صنعتی، مراکز تولیدی و کانون‌های گردشگری هرکدام به شبکه‌ای کارآمد برای جابه‌جایی نیاز دارند. در این میان، توسعه خطوط ریلی می‌تواند علاوه بر کاهش فشار بر جاده‌ها، هزینه انتقال کالا را کاهش دهد و امکان دسترسی منظم‌تر به بازارهای مصرف و مراکز تجاری را فراهم کند.

با این حال، نباید توسعه ریلی را صرفاً از دریچه جابه‌جایی مسافر و کاهش ترافیک گردشگران ارزیابی کرد. یکی از مهم‌ترین مزیت‌های اقتصادی راه‌آهن، ظرفیت آن در حمل بار و ایجاد پیوند میان مراکز تولید، بنادر و بازارهای داخلی و خارجی است. مازندران با برخورداری از ظرفیت‌های بندری، به‌ویژه بندر امیرآباد، و همچنین نواحی صنعتی و کشاورزی، می‌تواند از توسعه حمل‌ونقل ریلی برای تقویت زنجیره تأمین و کاهش هزینه‌های لجستیکی بهره ببرد. بنابراین، اگر مطالعات طرح جامع به توسعه خطوط مسافری محدود شود و پیوند میان راه‌آهن، بنادر و مراکز تولیدی را در اولویت قرار ندهد، بخش مهمی از ظرفیت اقتصادی این سرمایه‌گذاری نادیده گرفته خواهد شد.

از سوی دیگر، اتصال غرب به شرق استان موضوعی فراتر از ایجاد یک مسیر ریلی است. چنین اتصالی می‌تواند به توزیع متوازن‌تر فرصت‌های اقتصادی، تسهیل دسترسی مناطق کمتر برخوردار و کاهش تمرکز فعالیت‌ها در برخی کانون‌های شهری کمک کند. البته تحقق این اهداف مستلزم آن است که مسیرهای پیشنهادی بر اساس نیاز واقعی جمعیت، حجم جابه‌جایی کالا، ظرفیت‌های توسعه شهری و ملاحظات زیست‌محیطی انتخاب شوند، نه صرفاً بر مبنای امکان‌پذیری فنی احداث خط.

در این میان، جغرافیای خاص مازندران یکی از جدی‌ترین موانع پیش روی توسعه ریلی است. تراکم سکونتگاه‌ها، ارزش بالای اراضی، وجود رودخانه‌ها، زمین‌های کشاورزی، مناطق حساس طبیعی و تعدد تقاطع‌های جاده‌ای، هزینه اجرای پروژه‌ها را افزایش می‌دهد. تأمین و تملک زمین نیز می‌تواند به یکی از گلوگاه‌های اصلی تبدیل شود. از این رو، مطالعات مشاور باید فراتر از ترسیم خطوط روی نقشه باشد و هزینه‌های اجتماعی، اقتصادی، محیط‌زیستی و حقوقی هر کریدور را به‌صورت واقع‌بینانه بررسی کند.

نکته مهم دیگر، ضرورت پرهیز از تبدیل طرح جامع به مجموعه‌ای از پروژه‌های پراکنده و فاقد اولویت‌بندی است. منابع مالی محدود است و اجرای هم‌زمان چندین مسیر بزرگ ریلی، بدون ارزیابی دقیق بازده اقتصادی و ظرفیت تأمین اعتبار، می‌تواند پروژه‌ها را برای سال‌ها در مرحله مطالعات و وعده‌های اجرایی نگه دارد. انتخاب کریدورهای اولویت‌دار باید بر اساس شاخص‌هایی مانند حجم تقاضای حمل‌ونقل، میزان بار قابل انتقال، اتصال به شبکه ملی، هزینه ساخت، زمان اجرا و آثار توسعه‌ای انجام شود.

همچنین مشارکت بخش خصوصی و سرمایه‌گذاران باید از همان مرحله مطالعات مورد توجه قرار گیرد. سرمایه‌گذاری در پروژه‌های ریلی بدون تعریف مدل اقتصادی روشن، پیش‌بینی درآمد، تعیین سهم دولت و بخش خصوصی و تضمین بازگشت سرمایه دشوار خواهد بود. ظرفیت بنادر، شهرک‌های لجستیکی و نواحی صنعتی می‌تواند زمینه مناسبی برای تعریف چنین مدل‌هایی فراهم کند.

در نهایت، مسئله اصلی مازندران صرفاً نداشتن طرح جامع توسعه ریلی نیست؛ بلکه فاصله میان ظرفیت‌های موجود، برنامه‌ریزی زیرساختی و اجرای پروژه‌های اثرگذار است. نهایی شدن قرارداد مشاور را باید فرصتی برای عبور از نگاه پروژه‌محور و حرکت به سمت یک نظام حمل‌ونقل یکپارچه دانست؛ نظامی که در آن راه‌آهن، جاده، بندر و مراکز لجستیکی مکمل یکدیگر باشند.

مازندران برای توسعه ریلی بیش از آنکه به ترسیم مسیرهای جدید نیاز داشته باشد، به نقشه راهی عملیاتی، اولویت‌بندی اقتصادی و تضمین تأمین مالی نیازمند است. موفقیت این طرح زمانی قابل ارزیابی خواهد بود که خروجی مطالعات از مرحله اسناد و نقشه‌ها فراتر برود و به زمان‌بندی مشخص، تأمین اعتبار و آغاز عملیات اجرایی منتهی شود. در غیر این صورت، طرح جامع نیز ممکن است به یکی دیگر از اسناد توسعه‌ای تبدیل شود که ظرفیت‌های استان را به‌درستی شناسایی می‌کند، اما راهی برای تحقق آنها نمی‌گشاید.