از خلأ عملکرد تا تنش خشکی؛ ضرورت بازتعریف نقشه راه تولید برنج در مازندران

ساری گروه اقتصادی: ضرورت عبور از توسعه کمی مزارع الگویی و حرکت به سمت کشاورزی دانش‌بنیان، افزایش بهره‌وری، اصلاح الگوی کشت و مدیریت پایدار منابع طبیعی، بار دیگر به یکی از محورهای اصلی سیاست‌گذاری بخش کشاورزی مازندران تبدیل شده است؛ استانی که آینده تولید برنج آن بیش از هر زمان دیگری به پیوند میان دانش فنی، توان اقتصادی کشاورزان و حفاظت از منابع پایه وابسته است.

برنج، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین محصولات راهبردی و معیشتی مازندران، امروز با مجموعه‌ای از چالش‌های به‌هم‌پیوسته مواجه است؛ از محدودیت منابع آب و تغییرات اقلیمی گرفته تا هزینه‌های فزاینده تولید، پایین بودن ضریب نفوذ ارقام پرمحصول، ضعف در مدیریت تغذیه گیاه و تفاوت عملکرد مزارع در مناطق مختلف استان. در چنین شرایطی، صرف افزایش سطح زیر کشت یا گسترش تعداد مزارع الگویی نمی‌تواند تضمین‌کننده رشد پایدار تولید باشد؛ بلکه آنچه اهمیت بیشتری دارد، افزایش بهره‌وری و اصلاح شیوه‌های تولید بر مبنای یافته‌های علمی و داده‌های میدانی است.

سخنان اسداله تیموری، رئیس سازمان جهاد کشاورزی مازندران، در رویداد ویژه مزارع الگویی برنج در مرکز ترویج و توسعه تکنولوژی هراز، از ضرورت بازنگری در رویکردهای موجود حکایت دارد. وی با تأکید بر لزوم اصلاح کیفی مزارع الگویی، معتقد است این مزارع باید از سطح نمایش و ترویج صرف روش‌های تولید فراتر رفته و به بستری برای شناسایی مشکلات واقعی کشاورزان، ارزیابی راهکارهای علمی و انتقال تجربه‌های موفق تبدیل شوند.

یکی از مهم‌ترین محورهای مطرح‌شده از سوی تیموری، موضوع شکاف عملکرد در مزارع برنج است. به گفته وی، اگرچه مفهوم خلأ عملکرد در گزارش‌های تحقیقاتی و فنی بارها تکرار شده، اما هنوز آمار دقیق و تحلیل مستندی از میزان این شکاف در مزارع استان وجود ندارد. این موضوع یک ضعف اساسی در نظام برنامه‌ریزی تولید محسوب می‌شود؛ زیرا بدون شناخت فاصله میان عملکرد بالقوه ارقام و میزان برداشت واقعی کشاورزان، امکان طراحی برنامه‌های هدفمند برای افزایش تولید فراهم نخواهد شد.

در این مسیر، حضور کارشناسان در کنار کشاورزان، ثبت اطلاعات مزرعه، بررسی شرایط خاک و آب، کیفیت بذر، شیوه مصرف نهاده‌ها و مدیریت زراعی می‌تواند به شناسایی عوامل محدودکننده تولید کمک کند. در واقع، مزارع الگویی زمانی اثربخش خواهند بود که نتایج آن‌ها بر پایه داده‌های قابل اندازه‌گیری و متناسب با شرایط هر منطقه ارزیابی شود.

تأمین و ترویج بذرهای باکیفیت و گواهی‌شده نیز از دیگر اولویت‌هایی است که رئیس سازمان جهاد کشاورزی مازندران بر آن تأکید کرده است. معرفی صحیح ارقام و جلب اعتماد کشاورزان برای استفاده از بذر استاندارد، پیش‌نیاز افزایش عملکرد و یکنواختی تولید است. در کنار آن، توسعه ارقام پرمحصول و مقاوم به آفات و تنش خشکی می‌تواند ضمن کاهش آسیب‌پذیری مزارع در برابر مخاطرات محیطی، ظرفیت تولید استان را افزایش دهد. البته پذیرش این ارقام از سوی کشاورزان مستلزم اثبات برتری اقتصادی، کیفیت محصول و سازگاری آن‌ها با ذائقه بازار مصرف است.

مدیریت تغذیه گیاه نیز حلقه مهم دیگری در زنجیره افزایش بهره‌وری به شمار می‌رود. تیموری با تأکید بر تدوین و ارزیابی تقویم کودی بر اساس روش‌های نوین، استفاده هدفمند از کودهای جدید را راهکاری برای کاهش مصرف نهاده‌ها، صرفه‌جویی اقتصادی و کاهش پیامدهای زیست‌محیطی دانسته است. تحقق این هدف نیازمند حرکت از مصرف عمومی و گاه غیرهدفمند کود به سمت تغذیه متناسب با آزمون خاک، نیاز واقعی گیاه و مراحل رشد برنج است.

از سوی دیگر، پیشنهاد توسعه مزارع الگویی در مناطق مرتفع، دشت‌ها و اراضی پست استان، نشان‌دهنده ضرورت توجه به تنوع اقلیمی و جغرافیایی مازندران است. نسخه واحد برای همه مزارع نمی‌تواند پاسخگوی تفاوت شرایط تولید باشد و هر منطقه به الگوی فنی متناسب با ظرفیت‌های آب، خاک و اقلیم خود نیاز دارد.

با این حال، شاید مهم‌ترین بخش این رویکرد، توجه به پایداری منابع آب و خاک باشد. هشدار تیموری درباره کاهش برداشت از منابع آب زیرزمینی و آبخوان‌ها و جلوگیری از تشدید شوری آب و خاک، بیانگر آن است که افزایش تولید نباید به بهای تخریب منابع پایه کشاورزی تمام شود. احیای شبکه‌های پایاب سدها، بازسازی و توسعه کانال‌های آبیاری و صیانت از آب‌بندان‌ها نیز باید به‌عنوان بخشی از برنامه جامع مدیریت منابع آب استان دنبال شود.

در کنار این مسائل، سامان‌دهی معاینه فنی کمباین‌ها و صدور گواهی استاندارد برای ماشین‌آلات برداشت در تمامی شهرستان‌ها، از دیگر موضوعات مورد تأکید رئیس سازمان جهاد کشاورزی مازندران است؛ اقدامی که می‌تواند به کاهش ضایعات برداشت و بهبود کیفیت محصول کمک کند.

در مجموع، سخنان تیموری را می‌توان نشانه ضرورت تغییر رویکرد در سیاست‌های تولید برنج مازندران دانست؛ تغییری که محور آن عبور از افزایش صرف تولید به سمت افزایش بهره‌وری، مدیریت علمی نهاده‌ها و حفاظت از منابع طبیعی است.** تحقق این اهداف اما به هماهنگی مؤثر میان بخش تحقیقاتی، ترویجی، اجرایی و کشاورزان نیاز دارد. مزارع الگویی باید به مراکز سنجش و یادگیری مستمر تبدیل شوند و نتایج آن‌ها در قالب شاخص‌های روشن، قابل ارزیابی و قابل تعمیم به مزارع استان ارائه شود.

آینده برنج مازندران تنها با افزایش سطح تولید تضمین نمی‌شود؛ بلکه پایداری این محصول راهبردی در گرو آن است که هر قطره آب، هر واحد کود، هر هکتار زمین و هر فناوری کشاورزی با بیشترین بهره‌وری و کمترین آسیب به محیط زیست به کار گرفته شود. این همان مسیری است که می‌تواند امنیت تولید برنج و معیشت کشاورزان مازندران را در سال‌های پیش رو تقویت کند.