توسعه مهارت‌های سخت؛ ضرورتی راهبردی برای آینده ایران

رئیس سازمان آموزش فنی و حرفه‌ای کشور، در نشست خبری آماده‌سازی اردوی تیم ملی مهارت برای مسابقات جهانی مهارت شانگهای چین ۲۰۲۶، بر اهمیت بنیادین مهارت‌های سخت در مسیر توسعه ملی تأکید کرد؛ سخنی که فراتر از یک اظهارنظر رسمی، بازتابی از الزامات اقتصاد معاصر و تحولات ساختاری بازار کار جهانی است. او تصریح کرد: «ما در آموزش‌های فنی و حرفه‌ای به‌طور جدی طرفدار توسعه مهارت‌های سخت هستیم و معتقدیم این مهارت‌ها برای ایران ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است.»

این دیدگاه بر بستری از شواهد تاریخی، اقتصادی و تجربی استوار است. تجربه کشورهای پیشرو نشان می‌دهد که بنیان هر اقتصاد صنعتیِ پایدار، بر شبکه‌ای از مهارت‌های فنی، عملیاتی و مهندسی بنا شده است؛ مهارت‌هایی که مستقیماً در طراحی، تولید، نصب، بهره‌برداری، نگهداری و بهینه‌سازی زیرساخت‌های حیاتی نقش‌آفرینی می‌کنند. در واقع، مهارت‌های سخت نه‌تنها ابزار تولید، بلکه زیرساخت توسعه‌اند.

در بسیاری از کشورهای پیشرو، آموزش مهارتهای سخت به‌عنوان یکی از ارکان اصلی توسعه اقتصادی مورد توجه قرار گرفته است. برای نمونه، سنگاپور با الگوی «SkillsFuture» بر یادگیری مادام‌العمر و ارتقای مستمر مهارت‌های فنی تأکید دارد؛ کره جنوبی با اتصال مؤثر آموزش‌های فنی، دانشگاهی و صنعتی، مسیر تربیت نیروی کار ماهر را هموار کرده است؛ فنلاند و هلند نیز با رویکردی مبتنی بر شایستگی، مهارت‌های فنی سخت را در متن نظام آموزشی خود جای داده‌اند. همچنین کشورهایی مانند دانمارک و استرالیا با توسعه آموزش‌های فنی‌ مبتنی بر نیاز بازار، تلاش کرده‌اند شکاف میان آموزش و اشتغال در واحدهای صنعتی کشور را کاهش دهند. این تجربه‌ها نشان می‌دهد که در اقتصاد امروز، مهارت‌های سخت نه‌تنها منسوخ نشده‌اند، بلکه بیش از هر زمان دیگری به‌عنوان سرمایه‌ای راهبردی مورد توجه قرار گرفته‌اند.

گزارش‌های نهادهای بین‌المللی مانند OECD و مجمع جهانی اقتصاد نیز این واقعیت را تأیید می‌کنند. بر اساس «گزارش آینده مشاغل ۲۰۲۵» مجمع جهانی اقتصاد، تا سال ۲۰۲۷ بیش از ۴۴ درصد مهارت‌های شغلی نیازمند بازآموزی یا ارتقای جدی خواهند بود و کمبود نیروی فنی ماهر به یکی از سه مانع اصلی رشد اقتصادی در بسیاری از کشورها تبدیل خواهد شد. این داده‌ها، هشدارهای مطرح‌شده درباره کاهش نیروی فنی ماهر را از سطح یک دغدغه داخلی به یک مسئله ساختاری و راهبردی ارتقا می‌دهد.

در چنین شرایطی، نباید فریب ظاهر پرزرق‌وبرق اقتصاد دیجیتال و مهارت‌های نرم را خورد و از اهمیت زیربنایی مهارت‌های سخت غافل شد. اقتصاد دیجیتال، برخلاف تصور رایج، بر شانه‌های زیرساخت‌های فیزیکی و تخصص‌های فنی استوار است: از شبکه‌های برق و ارتباطات گرفته تا مراکز داده، خطوط تولید هوشمند، سامانه‌های کنترلی و تجهیزات اتوماسیون. همه این اجزا، به نیروی انسانی‌ای نیاز دارند که در حوزه‌هایی مانند برق، الکترونیک، مکانیک، مخابرات، ابزار دقیق و رباتیک توانمند باشد. بنابراین، توسعه مهارت‌های نرم و دیجیتال، نه جایگزین مهارت‌های سخت، بلکه مکمل آن‌هاست.

برای ایران، که هم‌زمان با ظرفیت‌های گسترده صنعتی، نیاز مبرم به افزایش بهره‌وری، کاهش وابستگی و ورود به زنجیره‌های ارزش جهانی دارد، توسعه مهارت‌های سخت یک انتخاب نیست؛ یک ضرورت ملی است. بدون تربیت نیروی انسانی ماهر، نه جهش صنعتی ممکن است و نه توسعه فناوری‌محور. مهارت‌های سخت، حلقه اتصال دانش، تولید و ثروت‌اند و هرگونه غفلت از آن‌ها، به تضعیف بنیان‌های رشد پایدار منجر می‌شود.

از این منظر، سخنان رئیس سازمان آموزش فنی و حرفه‌ای کشور را باید به‌مثابه یک هشدار راهبردی و در عین حال یک دعوت به اقدام تلقی کرد؛ دعوتی برای بازاندیشی در سیاست‌های آموزشی، بازتعریف نسبت آموزش با صنعت، و سرمایه‌گذاری هدفمند بر توسعه سرمایه انسانی. آینده اقتصادی کشورها، بیش از هر زمان دیگری، به کیفیت نیروی کار ماهر وابسته است. اگر امروز برای تقویت مهارت‌های سخت برنامه‌ریزی نکنیم، فردا با هزینه‌هایی سنگین‌تر در قالب کاهش بهره‌وری، شکاف مهارتی، بیکاری فناورانه و وابستگی صنعتی مواجه خواهیم شد.

اقتصاد دیجیتال مهم است، اما هیچ اقتصاد پیشرفته‌ای بدون نیروی انسانی ماهر، تاب‌آور و کارآمد شکل نمی‌گیرد. توسعه پایدار، پیش از آن‌که بر داده و الگوریتم  استوار باشد، بر دستان توانمند و ذهن‌های آموزش‌دیده تکیه دارد.

سید بهنام مهردل مدیرکل آموزش فنی و حرفه ای مازندران