مازندرانِ بی برف، چالش کشاورزی و اقلیمی در سال آینده

ساری-گروه اجتماعی: مازندران استانی با محور تولیدی کشاورزی است که تقریبا کشت تمامی محصولات آن به بارندگی و ذخیره سازی آب بستگی دارد. طبق آمارهای رسمی تعداد بهره برداران بخش کشاورزی مازندران حدود ۵۰۰ هزار نفر است و هرگونه تغییر در بارندگی به صورت مستقیم بر زندگی و معیشت آنان و در نهایت بر امنیت غذایی کشور که مازندران نقش حدود ۱۲ درصدی در تولید ارزش افزوده آن دارد، اثرگذاری خواهد کرد.

آب و هوای معتدل خزری جلگه های غربی و مرکزی استان تا کوهپایه های شمالی البرز را شامل می شود که در آن به دلیل کمی فاصله کوهستان و دریا رطوبت تجمع یافته و به بارش های قابل ملاحظه و دمای معتدل می انجامد. میانگین بارندگی سالیانه در نوار ساحلی مازندران حدود یکهزار میلی متر است که از غرب به شرق کاهش می یابد.

آب و هوای کوهستانی مازندران از ۲ نوع معتدل در دامنه های البرز تا سرد در قلل و ارتفاعات بالاتر از سه هزار متر متغیر است. کاهش میزان بارندگی سالیانه، کاهش متوسط درجه حرارت ماهانه، زمستان های سرد همراه با یخبندان های طولانی و تابستان های کوتاه از ویژگی های مناطق کوهستانی مازندران است.

قرارگیری مازندران در حاشیه دریای خزر سبب شده است تا این استان در طول سال از آب و هوایی همسایگانی چون سرزمین سیبری، دریای مدیترانه و دریای خزر و فلات مرکزی ایران متاثر شود.

افت نسبی گستره برف در مازندران

برف یکی از مهمترین منابع آب شیرین در بسیاری از مناطق جهان، از جمله ایران، محسوب می شود و نقش حیاتی در تأمین آب کشاورزی، شرب و تولید انرژی ایفا می کند. آگاهی از توزیع مکانی و زمانی پوشش برف به عنوان یکی از اشکال مهم بارش در تداوم جریان رودخانه ای، چرخه هیدرولوژی و مدیریت منابع آب کشور ضروری است.

استفاده از سنجش از دور امکان بررسی گسترده و منظم تغییرات پوشش برف را فراهم می کند و ابزار ارزشمندی برای تصمیمگیری در زمینه مدیریت منابع آب ارائه می دهد. درصد تغییرات هفتگی پوشش برف در زمستان ۱۴۰۴ با شرایط مشابه در سال گذشته، در سطح کشورنشان دهنده کاهش قابل ملاحظه بارش برف در مازندران است.

با توجه به نقشه‌های پوشش برف در هفته سوم بهمن ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ ، دامنه شمالی رشته‌کوه‌های البرز در استان مازندران به‌خوبی جایگاه راهبردی خود را نشان می‌دهد؛ جایی که کوه و دریا در کنار هم، موتور اصلی برف‌گیری کشور را شکل می‌دهند. رطوبت برخاسته از دریای خزر در برخورد با دیواره عظیم البرز، صعود کرده و بارش‌ها را رقم می‌زند؛ فرآیندی که هر زمستان سیمای ارتفاعات مازندران را سفیدپوش می‌کند.

در سال ۱۴۰۳، این سفیدی گسترده‌تر و پررنگ‌تر است. نوار برفی عریض و پیوسته، از غرب تا شرق استان امتداد یافته و نه‌ تنها خط‌الرأس‌ها بلکه ارتفاعات میانی را نیز دربرگرفته است. مرز برف به ترازهای پایین‌تری نفوذ کرده و نشان می‌دهد سامانه‌های بارشی زمستانی، هم از نظر شدت و هم از نظر تداوم، عملکرد قدرتمندتری داشته‌اند. در این سال، البرز شمالی همانند یک مخزن طبیعی عظیم، ذخیره قابل توجهی از آب منجمد را در خود جای داده است.

اما در سال ۱۴۰۴، اگرچه البرز همچنان سفید است، این سفیدی باریک‌تر و محدودتر به نظر می‌رسد. تمرکز برف بیشتر در ارتفاعات بالاتر دیده می‌شود و در دامنه‌های میانی کاهش نسبی وسعت پوشش مشهود است. این تغییر می‌تواند ناشی از کاهش شدت بارش‌ها، افزایش دما به صورت مقطعی، یا ترکیبی از هر ۲ عامل باشد.

از منظر منابع آب، این تفاوت بسیار معنادار است. گستره وسیع‌تر برف در سال ۱۴۰۳ نویدبخش ذوب تدریجی و تغذیه قوی‌تر رودخانه‌های منتهی به خزر و آبخوان‌های کوهپایه‌ای در بهار بوده است. در مقابل، محدودتر شدن نوار برفی در ۱۴۰۴ می‌تواند به معنای کاهش نسبی ذخیره آبی نهفته در کوهستان و در نتیجه آورد بهاره کمتر باشد.

در جمع‌بندی می‌توان گفت که دامنه شمالی البرز در مازندران در سال ۱۴۰۳ زمستانی پربارتر و ذخیره‌سازتر را تجربه کرده، در حالی که در سال ۱۴۰۴ نشانه‌هایی از افت نسبی گستره برف مشاهده می‌شود؛ موضوعی که برای مدیریت منابع آب استان، اهمیت راهبردی دارد.

داده های هواشناسی مازندران نشان می دهد که میانگین بارش در ۱۱ ماهه امسال استان ۵۵۰.۹ میلی متر بوده که نسبت به مدت مشابه سال قبل که ۶۶۷.۹ میلی متر بوده ۳۳ درصد کمتر است. این آمار در مقایسه با دوره بلند مدت که ۵۹۵.۴ میلی متر بوده نیز ۱۹ درصد نیز کاهش دارد.

بنابر این گزارش میانگین بارش در بهمن ماه امسال استان۸۴.۸ میلی متر بوده نسبت به مدت مشابه دوره آماری بلندمدت که ۶۵.۴میلی متر بوده، ۳۰ افزایش و نسبت به مدت مشابه سال قبل که ۶۵.۹ میلی متر بوده، ۲۹درصد بیشتر نشان می دهد.

میانگین بارش پنج ماهه سال زراعی جاری یعنی مهر، آبان، آذر، دی و بهمن ماه امسال نیز ۲۶۹.۹ میلی‌متر بوده که نسبت به مدت مشابه دوره آماری بلندمدت که ۳۳۶ میلی‌متر بوده حدود۲۰ درصد کاهش و نسبت به مدت مشابه سال قبل که حدود ۳۳۳ میلی‌متر بوده حدود ۱۹ درصد کاهش داشته است.