مدیریت پسماند؛ از پروژه عمرانی تا آزمون اعتماد زیست‌محیطی در مازندران

ساری-گروه اجتماعی: بازدید میدانی مدیرکل حفاظت محیط زیست مازندران از مرکز دفع منطقه‌ای پسماند بهشهر، صرفاً یک گزارش فنی از پیشرفت یک پروژه عمرانی نبود؛ این بازدید را می‌توان نشانه‌ای از تغییر رویکرد در مدیریت یکی از مزمن‌ترین بحران‌های زیست‌محیطی استان دانست. بحرانی که سال‌هاست نه‌تنها محیط‌زیست، بلکه اعتماد عمومی، سرمایه اجتماعی و کارآمدی حکمرانی محلی را نیز تحت‌تأثیر قرار داده است.

محمدرضا کنعانی، مدیرکل حفاظت محیط زیست مازندران، در جریان این بازدید، مرکز دفع منطقه‌ای پسماند بهشهر را «یکی از پروژه‌های مهم و راهبردی مدیریت پسماند در شرق استان» توصیف کرد و تأکید داشت که این پروژه «در صورت بهره‌برداری اصولی، می‌تواند نقش مؤثری در کاهش دفن زباله، ارتقای بهداشت عمومی و حفاظت از محیط‌زیست منطقه ایفا کند». همین قید «بهره‌برداری اصولی» را می‌توان کلیدواژه اصلی این پروژه دانست؛ چراکه تجربه‌های پیشین در مازندران نشان داده‌اند مشکل اصلی، صرفاً نبود پروژه نبوده، بلکه ناتمام‌ماندن، بهره‌برداری ناقص یا انحراف از اهداف اولیه بوده است.

مرکز دفع منطقه‌ای بهشهر با اجزایی مانند کارخانه کمپوست، خطوط پردازش، سالن‌های تخمیر، سیستم تصفیه شیرابه و واحدهای جانبی، از نظر طراحی فنی تلاشی برای فاصله گرفتن از الگوی سنتی «دفن‌محور» پسماند محسوب می‌شود. کنعانی با اشاره به این رویکرد تصریح کرد که طراحی مجموعه «مبتنی بر کاهش دفن، افزایش بازیافت و حرکت به سمت مدیریت علمی پسماند» انجام شده است. این تأکید بر «مدیریت علمی» نشان می‌دهد که نگاه تصمیم‌گیران، دست‌کم در سطح گفتمان، از واکنش‌های مقطعی به سمت راه‌حل‌های ساختاری در حال حرکت است.

از منظر فنی، پروژه بهشهر حامل چند پیام مهم است. مدیرکل محیط زیست استان، کارخانه کمپوست این مجموعه را مجهز به «فناوری‌های نوین برای تبدیل پسماند تر به کمپوست استاندارد» دانست و از احداث دو سالن تخمیر جدید با ظرفیت بالا خبر داد؛ اقدامی که می‌تواند یکی از گلوگاه‌های همیشگی تولید کمپوست باکیفیت را برطرف کند. همچنین، طراحی «سیستم مدرن تصفیه شیرابه» با هدف جلوگیری از نفوذ آلاینده‌ها به خاک و منابع آب، پاسخی به یکی از جدی‌ترین نگرانی‌های زیست‌محیطی شرق مازندران است؛ نگرانی‌ای که طی سال‌های گذشته، بارها در قالب اعتراض‌های محلی و هشدارهای کارشناسی مطرح شده بود.

نکته قابل‌توجه دیگر، پیش‌بینی کارخانه تولید گرانول برای نخستین‌بار در استان است. کنعانی این بخش را فرصتی برای «ایجاد ارزش افزوده در زنجیره بازیافت» دانست؛ موضوعی که نشان می‌دهد نگاه اقتصادی به محیط‌زیست، در حال جایگزینی نگاه هزینه‌محور گذشته است. به بیان دیگر، پسماند دیگر فقط یک معضل نیست، بلکه می‌تواند به منبعی برای تولید ثروت، اشتغال و کاهش فشار بر منابع طبیعی تبدیل شود؛ مشروط بر آنکه چرخه مدیریت آن کامل و شفاف باشد.

در تکمیل این تصویر، سخنان معاون هماهنگی امور عمرانی استاندار مازندران، بُعد سیاست‌گذاری کلان‌تری به ماجرا می‌دهد. عبدالرضا دادبود با اشاره به اینکه «بحران‌های زیست‌محیطی استان باید با مدل‌های نوین و مشارکت‌محور حل شود»، اعلام کرد الگوی جدید مدیریت پسماند قرار است در حوزه‌هایی مانند فاضلاب نیز اجرا شود. او صراحتاً به بن‌بست پروژه‌های نیمه‌تمام فاضلاب شهری و روستایی اشاره کرد و گفت: سال‌هاست که این پروژه‌ها به دلیل کمبود منابع مالی و نبود مدل اجرایی پایدار، معطل مانده‌اند.

دادبود، راه برون‌رفت از این وضعیت را در همان مسیری می‌بیند که پسماند را به حرکت درآورد: مشارکت بخش خصوصی، ورود صنایع بزرگ در قالب مسئولیت اجتماعی و استفاده از ظرفیت شرکت‌های دانش‌بنیان و بومی. اعلام آمادگی یک شرکت بومی مازندران برای بومی‌سازی فناوری زباله‌سوز صنعتی، اگرچه در مرحله ایده است، اما حامل پیام مهمی است: اتکا به توان داخلی و کاهش وابستگی به فناوری‌های خارجی، می‌تواند بخشی از پاسخ به بحران‌های مزمن زیست‌محیطی باشد.

در مجموع، پروژه پسماند بهشهر را باید فراتر از یک سایت دفع زباله دید. این پروژه به آزمونی برای بازسازی اعتماد عمومی در حوزه محیط‌زیست تبدیل شده است؛ اعتمادی که در سال‌های گذشته، زیر بار وعده‌های تحقق‌نیافته و پروژه‌های نیمه‌تمام فرسوده شده بود. تداوم نظارت، شفافیت در بهره‌برداری و پایبندی به رویکرد علمی، تعیین خواهد کرد که این بار مدیریت پسماند در مازندران به یک «نقطه عطف» تبدیل می‌شود یا به فهرست تجربه‌های ناتمام گذشته اضافه خواهد شد.