شب یلدا؛ سنتی که باید دوباره شناخت

گروه اجتماعی_ شب یلدا یا شب چلّه بلندترین شب سال در نیم‌کره شمالی زمین است. این شب به زمان بین غروب آفتاب از ۳۰ آذر یا آخرین روز پاییز تا طلوع آفتاب در اول ماه دی یا نخستین روز زمستان اطلاق می‌شود. ایرانیان و بسیاری از دیگر اقوام شب یلدا را جشن می‌گیرند. این شب […]

گروه اجتماعی_ شب یلدا یا شب چلّه بلندترین شب سال در نیم‌کره شمالی زمین است. این شب به زمان بین غروب آفتاب
از ۳۰ آذر یا آخرین روز پاییز تا طلوع آفتاب در اول ماه دی یا نخستین روز زمستان اطلاق می‌شود.

ایرانیان و بسیاری از دیگر اقوام شب یلدا را جشن می‌گیرند. این شب در نیم‌کره شمالی با انقلاب زمستانی مصادف است و به همین دلیل از آن زمان به بعد طول روز بیش‌تر و طول شب کوتاه‌تر می‌شود.

مصطفی باقریان جلودار در گفت‌وگو با خبرنگار حرف مازندران با بیان اینکه مراسم شب یلدا (شب چله) از طریق ایران به قلمرو رومیان راه یافت و جشن (ساتورن) خوانده می‌شد، گفت: واژه “یلدا” به معنای “زایش زادروز” و تولد است.

این دکترای جامعه شناسی افزود: ایرانیان باستان با این باور که فردای شب یلدا با دمیدن خورشید، روزها بلندتر می‌شوند و تابش نور ایزدی افزونی می‌یابد، آخر پاییز و اول زمستان را شب زایش مهر یا زایش خورشید می‌خواندند و برای آن جشن بزرگی برپا می‌کردند.از این رو به دهمین ماه سال دی (دی در دین زرتشتی به معنی دادار و آفریننده) می‌گفتند که ماه تولد خورشید بود.

وی تصریح کرد: در دوران کهن فرهنگ اوستایی، سال با فصل سرد شروع می‌شد و در اوستا واژه Sareda, “سَرِدَ” یا “سَرِذَ” که مفهوم (سال) را استفاده می‌کند، خود به معنای “سرد” است و این به معنی بشارت پیروزی اورمزد بر اهریمن و روشنی بر تاریکی است.

باقریان جلودار ادامه داد: سفره شب یلدا، “میَزد” نام داشت و شامل میوه‌های تر و خشک، نیز آجیل یا به اصطلاح زرتشتیان، “لُرک” که از لوازم این جشن و ولیمه بود، به افتخار و ویژگی “اورمزد” و “مهر” یا خورشید برگزار می‌شد.

عضو هیات علمی دانشگاه پیام نور خاطرنشان کرد؛ روز پس از شب یلدا یا یکم دی ماه را خورروز “روز خورشید” و دی گان؛ می‌خواندند و به استراحت می‌پرداختند و تعطیل عمومی بود.

وی گفت: فردوسی به استناد منابع خود، یلدا و خور روز، را به هوشنگ از شاهان پیشدادی ایران “کیانیان که از سیستان پارس برخاسته بودند” نسبت داده و در این زمینه از جمله گفته است؛ که ما را ز دین بهی ننگ نیست، به گیتی، به از دین هوشنگ نیست، همه راه داد است و آیین مهر، نظر کردن اندر شمار سپهر.

باقریان جلودار اذعان داشت: با تمام این احوالات یلدا یک رسم باستانی ایرانی است که حتی در دوران شیوع کرونا نیز اهمیت برگزاری آن برای مردم از واجبات به حساب می‌آید، اما شرایط کشور متفاوت‌تر از سال‌های گذشته است و مردم باید در تنهایی و قرنطینه بلندترین شب سال را در خانه به شادی بنشینند.

این دکترای جامعه‌شناسی همچنین اضافه کرد: هر آیینی که در امروز و فردای ما هویت تاریخی و ملی ما را تقویت کند، مهم و حیاتی است. ماهیت آیین‌های ایرانی عموما شادی‌افزا و بار معنایی مثبت و انرژی‌بخش دارد، اغلب این آیین‌ها همین یلدا از طبیعت و زندگی الهام می‌گیرند و از غم‌گستری به‌دور است.

وی با بیان اینکه یلدا انگیزه‌ای بزرگ برای گرمی و محبت به خویشان و دوستان در خود نهفته دارد، تصریح کرد: این شب زیبای ما ، حلقه خانواده ایرانی را به شعله مهرآفرینی گرم می‌کند چندان که گویی ما ایرانیان را در برابر سه ماه سرمای پیش رو گرمی و اطمینان می‌بخشد.

باقریان جلودار گفت: این میهن دیرپا و این ملت کهن‌بنیان، هویت و آیین‌های سترگ و پرمعنای خود را از میان هزاره‌های سخت و طوفانی تا امروز با خود آورد و به فرزندان خود سپرد و ما اینک وارث و هم نگاهبان این رسم ارزشمندیم.

این جامعه‌شناس گفت: همه اقوام ایران و نیز وارثان تمدن ایرانی در دیگر واحدهای سیاسی همجوار، این شب و این یلدا را گرامی می‌دارند و بدین بهانه عشق می‌پراکنند و مهر می‌افشانند، در این سال خاص گرچه همه ما ایرانیان و همه جهانیان به اُفت و آفت “کرونا” گرفتار آمدیم، ولی این نیز بگذرد. وجدان جمعی ما ایرانیان حتس از کرونا نیز تجربه‌ای متفاوت می‌آفریند و درون‌مایه هویت ایرانی خود را در این شرایط و هر شرایط دیگر صیقلی می‌دهد و جاودانه می‌کند.

وی ادامه داد: ما این همه را مدیون زنان و مردان وطن‌دوست هستیم که آن‌ها از ما و با ما هستند، پزشکان، پرستاران و همه متخصصان و کارکنان بهداشت و درمان وطن را می‌گویم که اکنون سرداران محافظ این سرزمین‌اند و ما نیز به قامت بلند و همت بی‌گزند ایشان امیدواریم. اینک ماییم و یک ایران پر از اتحاد و اعتماد، در خانه و خیابان‌، خُرد و کلان. اکنون که به توصیه پزشکان وطن “در خانه ماندن” ایمنی و الزامی است، ما نیز چنین کنیم، براس اجتناب از سرایت “کرونا” و به حمایت از خود و آن‌ها و همه، این یلدا را دور از هم و در فضای مجازی گرامی می‌داریم.

باقریان جلودار تاکید کرد: در خانه می‌مانیم و غزل “حافظ” و سرود “ای ایرانی می‌خوانیم و می‌دانیم که “جدایی‌های ناگزیر این یلدا و این روز و شب‌ها بشارت همگرایی در فرداهای بهتری است که پیش رو داریم، چون ما ایرانی هستیم. ما ایرانیان، در آستانه زمستان، بی‌ترس، بی‌یاس، با عزمی به بلندای تاریخ بزرگ، در سایه‌سار فرهنگ صد رنگ خود و این بار نیز بر اهریمن جهل و تاریکی بیماری غلبه کرده و چیره می‌شویم. از این یلدا تا یلدای دیگر، از این شب تا فردای دیگر.

وی همچنین بیان کرد: در شب یلدا فارغ از ریشه و خاستگاه تاریخی، همه اعضای خانواده دور هم جمع می‌شویم، به بهانه این شب کمی انار می‌خوریم و بعد هم به دیوان حافظ تفألی می‌زنیم و غزلی را که می‌آید، به سود خودمان، شرح و تفسیر می‌کنیم و یکی دو ساعتی بگو بخند داریم.

باقریان جلودار گفت: شب یلدا، چه بیانگر تولد حضرت مسیح باشد و چه سنتی مانوی، در میان خانواده های ایرانی کارکرد خوبی دارد و دست کم بهانه‌ای است تا اعضای خانواده‌ها، به جای چشم دوختن به تلویزیون یا سر فرو کردن در گوشی‌های خود، دور هم جمع شوند؛ به طنز و طیبت یا حتی جدی فال حافظی بگیرند؛ درباره آینده و برنامه‌های خود گفت‌وگو کنند و ساعتی خوش باشند. همین یک کارکرد کافی است تا این سنت نگهداشته شود.

این دکترای جامعه‌شناسی عنوان کرد: یلدا شبیه هر آیین دیگری شکلی از پیشگیری و درمان فرهنگی و اجتماعی است تا از راه گفت‌وگو و اندیشیدن به سلامتی و بهروزی دست یابیم. آیین‌ها برخلاف ظاهرشان که گویی با عقلانیت سازگار نیستند، بسیار سنجیده، حساب شده و دقیق و با کارکردهای مشخص برای زندگی و سلامت جمعی شکل گرفته و به مرور همراه با تغییرات زندگی تغییر کرده‌اند.

وی با بیان اینکه یلدا فرصتی است که انسان دیده و ساخته شود تا در میان انبوهی از اشیا و کالاها گم و نابود نشود، گفت: یلدا فرصتی برای اندیشیدن به سلامت جسم و روح و تقسیم شادی‌ها برای همه است، آیین‌ها به‌طور تاریخی برای این ساخته شده‌اند تا فضاهایی برای تامل و خلاقیت باشند.

باقریان جلودار اضافه کرد: در دنیای متجدد امروز، دانش‌آموختگان وظیفه دارند که در آیین‌های جمعی در کنار صنعت و اقتصاد و تجارت اندکی هم به انسان‌ها بیندیشند، لحظه هایی آیینی و فرهنگی فرصت هایی هستند که بدانیم درمان می‌تواند از درون همدلی‌ها و هم سخنی‌های جمعی ما شکل گیرد.

عضو هیات علمی دانشگاه پیام نور تاکید کرد: یلدا باید شب گفت‌وگوهای ما باشد تا از این لحظه‌های خلاق برای سخن گفتن از انسانیت و فرهنگ و تاریخ استفاده کنیم، آیین‌هایی جمعی همانند شب یلدا با رعایت پروتکل بهداشتی می‌تواند مثل یک واکسیناسیون روانی ،افسردگی ،رنج و مشقت آن‌ها را در شرایط سخت این روزها التیام ببخشد.